სულხან-საბა ორბელიანის მოგზაურობა ევროპაში: ისტორიული მისია, რომელმაც საქართველოს დასავლური კურსი განსაზღვრა
საქართველოს ისტორიაში არსებობს მოვლენები, რომლებიც დროს უსწრებს და ქვეყნის ბედს საუკუნეების შემდეგაც კი განსაზღვრავს. სულხან-საბა ორბელიანი მოგზაურობა ევროპაში სწორედ ასეთი გარდამტეხი მომენტია. დღეს, როდესაც საქართველო აქტიურად ისწრაფვის ევროინტეგრაციისკენ, მე-18 საუკუნის ამ უმნიშვნელოვანესი დიპლომატიური მისიის გაანალიზება კიდევ უფრო აქტუალური ხდება. ეს არ იყო მხოლოდ ერთი მოაზროვნის მოგზაურობა; ეს იყო ქვეყნის გადარჩენის გზის ძიება დასავლურ ცივილიზაციაში. ამ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ, თუ რატომ ითვლება სულხან-საბა ორბელიანის მოგზაურობა ევროპაში პირველ სერიოზულ მცდელობად, რომ საქართველო გამხდარიყო ერთიანი ევროპული ოჯახის ნაწილი. ჩვენ თვალს მივადევნებთ მის მარშრუტს, შეხვედრებს მონარქებთან და იმ ლიტერატურულ მემკვიდრეობას, რომელიც ამ მოგზაურობამ დაგვიტოვა. რატომ გაემგზავრა სულხან-საბა ევროპაში: დიპლომატიური მისიის რეალური მიზნებიXVIII საუკუნის დასაწყისში საქართველო უმძიმეს მდგომარეობაში იმყოფებოდა. ქვეყანა მოქცეული იყო ორ დიდ იმპერიას — ოსმალეთსა და ირანს შორის. ქართლის მეფე ვახტანგ VI ხვდებოდა, რომ მხოლოდ რეგიონული ძალებით ქვეყნის სუვერენიტეტის შენარჩუნება შეუძლებელი იქნებოდა. სწორედ ამიტომ, მან გადაწყვიტა დახმარება ევროპისთვის, კერძოდ კი საფრანგეთისთვის ეთხოვა. ამ საპასუხისმგებლო მისიისთვის ყველაზე შესაფერისი კანდიდატურა მისი აღმზრდელი და ნდობით აღჭურვილი პირი, სულხან-საბა ორბელიანი აღმოჩნდა. მოგზაურობის მთავარი მიზანი იყო საფრანგეთის მეფე ლუი XIV-ისთვის დახმარების თხოვნა და პაპთან ურთიერთობის დამყარება. სულხან-საბას მისია არ ყოფილა მხოლოდ პოლიტიკური. ის ატარებდა კულტურულ და რელიგიურ დატვირთვასაც. იმ პერიოდში ევროპასთან კავშირის ერთ-ერთი გზა კათოლიკურ სამყაროსთან დაახლოებაზე გადიოდა, რაც სულხან-საბასთვის, როგორც განმანათლებლისთვის, კარგად ნაცნობი სტრატეგია იყო.
მისი დღიურები გვიჩვენებს ევროპას ქართველი ინტელექტუალის თვალით. ავტორი აღფრთოვანებულია ევროპული წესრიგით, განათლების სისტემით, ტექნოლოგიური წინსვლით და კულტურით. ის ხედავს განსხვავებას აღმოსავლურ დესპოტიზმსა და დასავლურ ორგანიზებულობას შორის, რაც მის ტექსტში ნათლად იკითხება. სულხან-საბა დაწვრილებით აღწერს კონსტანტინოპოლს, მარსელს, პარიზსა და რომს. მისი დაკვირვების ობიექტი ხდება ყველაფერი: დაწყებული გემთმშენებლობით, დამთავრებული ევროპული ეტიკეტით. ეს ჩანაწერები დღემდე საუკეთესო წყაროა იმის გასაგებად, თუ როგორი იყო ევროპა 300 წლის წინ. შეხვედრა "მეფე-მზე" ლუი XIV-სთან: რატომ ვერ მიიღო საქართველომ დახმარება?1714 წლის მაისში სულხან-საბა ორბელიანი ვერსალის სასახლეში საფრანგეთის მეფე ლუი XIV-ს შეხვდა. ეს იყო ისტორიული მომენტი — ქართველი ელჩი ევროპის ყველაზე გავლენიანი მონარქის წინაშე. სულხან-საბა სთხოვდა მეფეს დიპლომატიურ მხარდაჭერას ირანის წინაშე და ფინანსურ დახმარებას. მიუხედავად იმისა, რომ სულხან-საბას დიდი პატივით დახვდნენ, რეალური პოლიტიკური შედეგი მინიმალური აღმოჩნდა. საფრანგეთი იმ დროს დაღლილი იყო ომებით და არ სურდა ურთიერთობის გაფუჭება ირანთან თავისი სავაჭრო ინტერესების გამო. "მეფე-მზემ" ქართველ დიპლომატს მხოლოდ კეთილი სურვილები და მცირედი საჩუქრები გაატანა. ეს შეხვედრა გვიჩვენებს დიდ პოლიტიკურ რეალობას: ევროპული სახელმწიფოები ყოველთვის საკუთარი პრაგმატული ინტერესებიდან გამომდინარე მოქმედებდნენ. თუმცა, თავად ფაქტი, რომ საქართველომ უმაღლეს დონეზე გამართა მოლაპარაკებები, ქვეყნის საერთაშორისო პრესტიჟისთვის უმნიშვნელოვანესი იყო. ვიზიტი ვატიკანში და პაპ კლემენტ XI-სთან ურთიერთობამოგზაურობის მეორე მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო რომი. სულხან-საბა რამდენჯერმე შეხვდა პაპ კლემენტ XI-ს. ამ ვიზიტს ჰქონდა როგორც რელიგიური, ისე პოლიტიკური სარჩული. სულხან-საბას მიერ კათოლიკობის მიღება (რაც ისტორიულად დადასტურებულია) იყო სტრატეგიული ნაბიჯი ევროპის მხარდაჭერის მოსაპოვებლად. ვატიკანში ქართველი მოღვაწე გაეცნო კულტურულ საგანძურს, ბიბლიოთეკებსა და სამეცნიერო მიღწევებს. ის ცდილობდა დაერწმუნებინა პაპი, რომ საქართველოს მხარდაჭერა ქრისტიანული სამყაროსთვის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ პაპმა გარკვეული დახმარება გაუწია მისიას, ეს საკმარისი არ აღმოჩნდა ქართლის სამეფოს მდგომარეობის რადიკალურად შესაცვლელად. თუმცა, ამ ვიზიტმა საფუძველი ჩაუყარა ქართულ-ვატიკანურ ურთიერთობებს, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში გაგრძელდა. საქართველოს ევროპული გზა XVIII საუკუნეში და ვახტანგ VI-ის როლისულხან-საბას მოგზაურობა არ იყო იზოლირებული მოვლენა. ეს იყო ნაწილი ვახტანგ VI-ის დიდი რეფორმისტული გეგმისა. მეფე ვახტანგს სურდა ქვეყნის მოდერნიზაცია ევროპულ ყაიდაზე. მან დააარსა პირველი სტამბა, მოაწესრიგა კანონმდებლობა და ხელი შეუწყო მეცნიერების განვითარებას. ამ კონტექსტში, სულხან-საბა ორბელიანი მოგზაურობა ევროპაში იყო ერთგვარი "დაზვერვა" და გამოცდილების გაზიარება. ვახტანგ VI ხედავდა, რომ რუსეთი ჯერ კიდევ არ იყო ჩამოყალიბებული იმ ძალად, რომელსაც საქართველოს რეალური დაცვა შეეძლო, ამიტომაც მზერა დასავლეთისკენ ჰქონდა მიპყრობილი. სამწუხაროდ, იმ პერიოდის გეოპოლიტიკურმა ვითარებამ ხელი შეუშალა ამ გეგმების განხორციელებას. ევროპა ძალიან შორს იყო, ხოლო მტრული იმპერიები — ძალიან ახლოს. თუმცა, იდეა, რომ საქართველოს მომავალი დასავლურ ცივილიზაციაშია, სწორედ მაშინ ჩამოყალიბდა საბოლოოდ. რატომ არის სულხან-საბას მოგზაურობა დღესაც აქტუალური?ბევრი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ სულხან-საბას მისია იყო საქართველოს პირველი ოფიციალური "განაცხადი" ევროპულ ოჯახში გაწევრიანებაზე. დღეს, როდესაც ქვეყანა ევროკავშირის წევრობის კანდიდატია, საბას გზა სიმბოლურ მნიშვნელობას იძენს. იდენტობის ძიება: სულხან-საბამ დაგვანახა, რომ საქართველო თავისი კულტურით, რელიგიითა და ფასეულობებით ევროპის ნაწილია. დიპლომატიური გაკვეთილი: მისი გამოცდილება გვასწავლის, რომ მხოლოდ ემოციებზე დამყარებული დიპლომატია საკმარისი არ არის და საჭიროა საერთო ინტერესების პოვნა. საგანმანათლებლო მემკვიდრეობა: მან ევროპიდან ჩამოიტანა იდეები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ განმანათლებლობას.
Iverieli: სულხან-საბა ორბელიანი
სამწუხაროდ, იმ პერიოდის გეოპოლიტიკურმა ვითარებამ ხელი შეუშალა ამ გეგმების განხორციელებას. ევროპა ძალიან შორს იყო, ხოლო მტრული იმპერიები — ძალიან ახლოს. თუმცა, იდეა, რომ საქართველოს მომავალი დასავლურ ცივილიზაციაშია, სწორედ მაშინ ჩამოყალიბდა საბოლოოდ. რატომ არის სულხან-საბას მოგზაურობა დღესაც აქტუალური?ბევრი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ სულხან-საბას მისია იყო საქართველოს პირველი ოფიციალური "განაცხადი" ევროპულ ოჯახში გაწევრიანებაზე. დღეს, როდესაც ქვეყანა ევროკავშირის წევრობის კანდიდატია, საბას გზა სიმბოლურ მნიშვნელობას იძენს. იდენტობის ძიება: სულხან-საბამ დაგვანახა, რომ საქართველო თავისი კულტურით, რელიგიითა და ფასეულობებით ევროპის ნაწილია. დიპლომატიური გაკვეთილი: მისი გამოცდილება გვასწავლის, რომ მხოლოდ ემოციებზე დამყარებული დიპლომატია საკმარისი არ არის და საჭიროა საერთო ინტერესების პოვნა. საგანმანათლებლო მემკვიდრეობა: მან ევროპიდან ჩამოიტანა იდეები, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარა ქართულ განმანათლებლობას. სულხან-საბას პიროვნება არის მაგალითი იმისა, თუ როგორ შეიძლება ერთი ადამიანი იყოს ერთდროულად სასულიერო პირი, მწერალი, დიპლომატი და პოლიტიკოსი, რომელიც მთელ თავის ენერგიას სამშობლოს ევროპული მომავლისკენ მიმართავს. მოგზაურობის ლიტერატურული და კულტურული ღირებულებათუ გვერდზე გადავდებთ პოლიტიკურ ასპექტებს, "მოგზაურობა ევროპაში" რჩება უნიკალურ ლიტერატურულ ძეგლად. სულხან-საბას ენა არის ცოცხალი, ლაკონიური და ხატოვანი. ის არ წერს რთული, გაუგებარი ფრაზებით. მისი მიზანია, მკითხველს მაქსიმალურად ზუსტად გადასცეს ის, რაც ნახა. წიგნში ვხვდებით საინტერესო დეტალებს ევროპული ცხოვრების წესზე: როგორ ერთობოდნენ არისტოკრატები; როგორი წესრიგი სუფევდა ქუჩებში; რა როლს თამაშობდა მეცნიერება ყოველდღიურ ცხოვრებაში; როგორი იყო ევროპული სამზარეულო და სტუმართმასპინძლობა. ეს ნაწარმოები დაეხმარა ქართველებს, დაენახათ სამყარო საკუთარი საზღვრების მიღმა. სულხან-საბამ შეძლო, რომ ევროპა ქართველი მკითხველისთვის ნაცნობი და ახლობელი გამხდარიყო. როგორ შეგვიძლია დღეს ვისწავლოთ სულხან-საბასგან?დღევანდელ ციფრულ ეპოქაში, ინფორმაციის მოძიება ნებისმიერ ქვეყანაზე მარტივია, თუმცა სულხან-საბასეული ანალიტიკური მიდგომა კვლავაც ფასეულია. ის არამხოლოდ აკვირდებოდა, არამედ ადარებდა და ეძებდა გზებს, თუ რა შეიძლებოდა გადმოეტანა საქართველოში თავისი ქვეყნის გასაძლიერებლად. თუ გსურთ უფრო ღრმად ჩაუღრმავდეთ საქართველოს ისტორიასა და მის ევროპულ ფესვებს, სულხან-საბა ორბელიანის შემოქმედების გაცნობა საუკეთესო დასაწყისია. მისი ტექსტები დაგეხმარებათ გაიგოთ, რომ საქართველოს ევროპული არჩევანი არ არის ახალი მოვლენა — ეს არის 300-წლიანი დაუღალავი შრომის და მისწრაფების გაგრძელება. გირჩევთ, კვლავ გადაიკითხოთ "მოგზაურობა ევროპაში" და დააკვირდეთ, რამდენად ბევრი რამ, რაზეც საბა ოცნებობდა, დღეს უკვე რეალობაა. იყავით ინფორმირებულნი თქვენი ქვეყნის წარსულზე, რათა უკეთ განსაზღვროთ მისი მომავალი. დასკვნასულხან-საბა ორბელიანი მოგზაურობა ევროპაში იყო გმირული მცდელობა, რომელიც მიუხედავად იმჟამინდელი პოლიტიკური მარცხისა, ისტორიულად გამარჯვებული გამოდგა. მან ჩაუყარა საფუძველი იმ იდეოლოგიურ ხიდს, რომელიც დღეს საქართველოს ევროპასთან აკავშირებს. სულხან-საბას სახელი სამუდამოდ დარჩება ქართულ ისტორიაში, როგორც ევროპული ინტეგრაციის პიონერისა. მისი დღიურები კი კვლავაც იქნება შთაგონების წყარო ყველასთვის, ვისაც სჯერა, რომ განათლება, დიპლომატია და კულტურული დიალოგი არის ერთადერთი გზა ქვეყნის განვითარებისთვის. ჩვენი ვალია, პატივი ვცეთ ამ მემკვიდრეობას და გავაგრძელოთ ის გზა, რომელიც 300 წლის წინ დიდმა ქართველმა მოაზროვნემ ვერსალისა და რომის ქუჩებში დაიწყო. საქართველო იყო, არის და იქნება ევროპის განუყოფელი ნაწილი, ხოლო სულხან-საბა ამის ყველაზე ნათელი დასტურია.
სულხან-საბას პიროვნება არის მაგალითი იმისა, თუ როგორ შეიძლება ერთი ადამიანი იყოს ერთდროულად სასულიერო პირი, მწერალი, დიპლომატი და პოლიტიკოსი, რომელიც მთელ თავის ენერგიას სამშობლოს ევროპული მომავლისკენ მიმართავს. მოგზაურობის ლიტერატურული და კულტურული ღირებულებათუ გვერდზე გადავდებთ პოლიტიკურ ასპექტებს, "მოგზაურობა ევროპაში" რჩება უნიკალურ ლიტერატურულ ძეგლად. სულხან-საბას ენა არის ცოცხალი, ლაკონიური და ხატოვანი. ის არ წერს რთული, გაუგებარი ფრაზებით. მისი მიზანია, მკითხველს მაქსიმალურად ზუსტად გადასცეს ის, რაც ნახა. წიგნში ვხვდებით საინტერესო დეტალებს ევროპული ცხოვრების წესზე: როგორ ერთობოდნენ არისტოკრატები; როგორი წესრიგი სუფევდა ქუჩებში; რა როლს თამაშობდა მეცნიერება ყოველდღიურ ცხოვრებაში; როგორი იყო ევროპული სამზარეულო და სტუმართმასპინძლობა. ეს ნაწარმოები დაეხმარა ქართველებს, დაენახათ სამყარო საკუთარი საზღვრების მიღმა. სულხან-საბამ შეძლო, რომ ევროპა ქართველი მკითხველისთვის ნაცნობი და ახლობელი გამხდარიყო. როგორ შეგვიძლია დღეს ვისწავლოთ სულხან-საბასგან?დღევანდელ ციფრულ ეპოქაში, ინფორმაციის მოძიება ნებისმიერ ქვეყანაზე მარტივია, თუმცა სულხან-საბასეული ანალიტიკური მიდგომა კვლავაც ფასეულია. ის არამხოლოდ აკვირდებოდა, არამედ ადარებდა და ეძებდა გზებს, თუ რა შეიძლებოდა გადმოეტანა საქართველოში თავისი ქვეყნის გასაძლიერებლად. თუ გსურთ უფრო ღრმად ჩაუღრმავდეთ საქართველოს ისტორიასა და მის ევროპულ ფესვებს, სულხან-საბა ორბელიანის შემოქმედების გაცნობა საუკეთესო დასაწყისია. მისი ტექსტები დაგეხმარებათ გაიგოთ, რომ საქართველოს ევროპული არჩევანი არ არის ახალი მოვლენა — ეს არის 300-წლიანი დაუღალავი შრომის და მისწრაფების გაგრძელება. გირჩევთ, კვლავ გადაიკითხოთ "მოგზაურობა ევროპაში" და დააკვირდეთ, რამდენად ბევრი რამ, რაზეც საბა ოცნებობდა, დღეს უკვე რეალობაა. იყავით ინფორმირებულნი თქვენი ქვეყნის წარსულზე, რათა უკეთ განსაზღვროთ მისი მომავალი. დასკვნასულხან-საბა ორბელიანი მოგზაურობა ევროპაში იყო გმირული მცდელობა, რომელიც მიუხედავად იმჟამინდელი პოლიტიკური მარცხისა, ისტორიულად გამარჯვებული გამოდგა. მან ჩაუყარა საფუძველი იმ იდეოლოგიურ ხიდს, რომელიც დღეს საქართველოს ევროპასთან აკავშირებს. სულხან-საბას სახელი სამუდამოდ დარჩება ქართულ ისტორიაში, როგორც ევროპული ინტეგრაციის პიონერისა. მისი დღიურები კი კვლავაც იქნება შთაგონების წყარო ყველასთვის, ვისაც სჯერა, რომ განათლება, დიპლომატია და კულტურული დიალოგი არის ერთადერთი გზა ქვეყნის განვითარებისთვის. ჩვენი ვალია, პატივი ვცეთ ამ მემკვიდრეობას და გავაგრძელოთ ის გზა, რომელიც 300 წლის წინ დიდმა ქართველმა მოაზროვნემ ვერსალისა და რომის ქუჩებში დაიწყო. საქართველო იყო, არის და იქნება ევროპის განუყოფელი ნაწილი, ხოლო სულხან-საბა ამის ყველაზე ნათელი დასტურია.
