სულხან საბა ორბელიანი მოგზაურობა ევროპაში
<h1>სულხან-საბა ორბელიანის მოგზაურობა ევროპაში: ისტორიული მისია, რომელმაც საქართველოს დასავლური ვექტორი განსაზღვრა</h1>საქართველოს ისტორიაში არსებობს მოვლენები, რომლებიც დროს უძლებს და საუკუნეების შემდეგაც კი აქტუალობას არ კარგავს. სულხან-საბა ორბელიანის მოგზაურობა ევროპაში სწორედ ასეთი მომენტია — ეს არ იყო მხოლოდ ერთი დიდგვაროვანი ბერისა და მწერლის გადაადგილება კონტინენტიდან კონტინენტზე, არამედ ეს იყო საქართველოს პირველი ოფიციალური მცდელობა, გამხდარიყო დიდი ევროპული ოჯახის ნაწილი. დღეს, როდესაც ქვეყანა კვლავ ევროინტეგრაციის გზაზეა, საბას ჩანაწერები და მისი დიპლომატიური თავგადასავალი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. რატომ ითვლება ეს მოგზაურობა ქართული პოლიტიკური აზროვნების გარდამტეხ წერტილად? როგორ ხედავდა XVIII საუკუნის ქართველი ინტელექტუალი პარიზს, რომსა და ვერსალს? ამ სტატიაში დეტალურად განვიხილავთ იმ ეპოქალურ მისიას, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ჩვენს ევროპულ მისწრაფებებს. რატომ გაემგზავრა სულხან-საბა ორბელიანი ევროპაში? მისიის მთავარი მიზნები1713 წელს, როდესაც საქართველო ირანისა და ოსმალეთის იმპერიების მარწუხებში იყო მოქცეული, ქართლის მეფე ვახტანგ VI-მ მიიღო სტრატეგიული გადაწყვეტილება. მას სჭირდებოდა ძლიერი მოკავშირე დასავლეთში, რომელიც დაეხმარებოდა ქვეყანას დამოუკიდებლობის შენარჩუნებაში. ამ რთული მისიის შესასრულებლად მან თავისი აღმზრდელი და ერთგული მრჩეველი, სულხან-საბა ორბელიანი აირჩია. საბას მისიის ძირითადი ამოცანა იყო საფრანგეთის მეფე ლუი XIV-სთან და რომის პაპთან მოლაპარაკება. ქართველებს სჯეროდათ, რომ ქრისტიანული ევროპა არ დატოვებდა კავკასიის ფორპოსტს მარტო მაჰმადიანური სამყაროს წინაშე. საბას თან ჰქონდა წერილები, სადაც ვახტანგ VI სთხოვდა დახმარებას ირანის ტყვეობიდან თავის დასაღწევად და ქვეყნის გასათავისუფლებლად. „მოგზაურობა ევროპაში“ — ქართული ლიტერატურის პირველი ნამდვილი სამგზავრო დღიურისულხან-საბამ არა მხოლოდ დიპლომატიური მისია შეასრულა, არამედ შექმნა უნიკალური ლიტერატურული ძეგლი — „მოგზაურობა ევროპაში“. ეს არის დღიურის ტიპის ნაწარმოები, სადაც ავტორი დეტალურად აღწერს ყველაფერს, რაც გზად გადახდა: ქალაქებს, ადამიანებს, წეს-ჩვეულებებს, ტექნოლოგიურ მიღწევებსა და კულტურულ განსხვავებებს.
შეხვედრა „მზის მეფესთან“: ვერსალის დიპლომატიური დრამამოგზაურობის კულმინაცია, უდავოდ, ლუი XIV-სთან, იმავე „მზის მეფესთან“ შეხვედრა იყო. სულხან-საბა ვერსალის სასახლეში დიდი პატივით მიიღეს. ქართველი ბერი გაოცებული დარჩა ვერსალის ბრწყინვალებით, თუმცა მისი მიზანი ფუფუნების ნახვა არ ყოფილა. საბა საფრანგეთის მეფეს სთხოვდა დიპლომატიურ მხარდაჭერასა და ფინანსურ დახმარებას. მიუხედავად იმისა, რომ ლუი XIV-მ დიდი ყურადღება გამოიჩინა, საფრანგეთი იმ დროს დასუსტებული იყო ხანგრძლივი ომებით და პოლიტიკური ვითარება არ აძლევდა საშუალებას, რეალური სამხედრო დახმარება გაეწია შორეული საქართველოსთვის. ეს იყო დიდი იმედგაცრუება, რომელმაც საბას ჩანაწერებში სევდიანი კვალი დატოვა. რომის პაპი და კათოლიკური სამყაროს როლი საბას მისიაშისაფრანგეთის შემდეგ საბა გაემგზავრა იტალიაში, სადაც შეხვდა რომის პაპ კლემენტ XI-ს. პაპმა დიდი სითბოთი მიიღო ქართველი დიპლომატი. სულხან-საბას ერთ-ერთი არგუმენტი ევროპული დახმარების მისაღებად იყო ქართველი მეფეების მზაობა კათოლიკურ ეკლესიასთან დაახლოებაზე. ისტორიკოსები დღემდე დაობენ, რამდენად იყო ეს მხოლოდ პოლიტიკური მანევრი თუ საბას პირადი რელიგიური რწმენა. ფაქტია, რომ საბა ევროპას ხედავდა, როგორც ერთიან ქრისტიანულ სივრცეს, სადაც საქართველოს თავისი ადგილი უნდა დაემკვიდრებინა. რომში მან მოინახულა უამრავი ტაძარი, ბიბლიოთეკა და სასწავლებელი, რაც მის დღიურებში საოცარი სიზუსტით არის აღწერილი. ევროპული ყოველდღიურობა საბას თვალით: რამ განაცვიფრა ქართველი ბერი?სულხან-საბა ორბელიანის ჩანაწერებში განსაკუთრებით საინტერესოა მისი დაკვირვებები ევროპულ ცხოვრების წესზე. იგი აღწერს: ფრანგულ სამზარეულოსა და ეტიკეტს, რაც მისთვის სრულიად უცხო და ხშირად გასაკვირი იყო. ქალაქების დაგეგმარებასა და სისუფთავეს, რაც იმდროინდელი ევროპის განვითარებაზე მეტყველებდა. ევროპულ თეატრსა და მუსიკას, რომელმაც მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. საბა ხშირად ადარებს ნანახს ქართულ რეალობას. იგი გულისტკივილით აღნიშნავს, თუ რამდენად ჩამორჩა მისი სამშობლო პროგრესს მუდმივი ომებისა და შემოსევების გამო. მისი მოგზაურობა იყო ერთგვარი „თვალის ახელა“ ქართული ელიტისთვის, რომელსაც სჭირდებოდა გარკვევა, თუ საით მიდიოდა თანამედროვე სამყარო. რატომ ვერ მიაღწია მისია პირდაპირ პოლიტიკურ მიზანს?მიუხედავად საბას დიდი ძალისხმევისა, მოგზაურობას მყისიერი პოლიტიკური შედეგი არ მოჰყოლია. საფრანგეთმა და პაპმა საქართველო მარტო დატოვეს აღმოსავლურ იმპერიებთან ბრძოლაში. ამის რამდენიმე მიზეზი არსებობდა: გეოგრაფიული დაშორება: საქართველო ევროპისთვის ძალიან შორს იყო, რათა რეალური სამხედრო ოპერაციები დაეგეგმათ. ევროპული ინტერესები: იმდროინდელი დიდი სახელმწიფოები დაკავებულნი იყვნენ „ესპანური მემკვიდრეობისათვის ომით“ და სხვა შიდა კონფლიქტებით. რელიგიური ბარიერი: მიუხედავად საბას მცდელობისა, კათოლიკური ევროპა მაინც ფრთხილობდა მართლმადიდებლურ ქვეყანასთან მჭიდრო კავშირის დამყარებას. თუმცა, თუ პოლიტიკურად მისია წარუმატებელი იყო, კულტურულად და იდეოლოგიურად მან უდიდესი გამარჯვება მოიპოვა. საბას მოგზაურობის მემკვიდრეობა: საქართველო ევროპულ გზაზესულხან-საბას ჩანაწერები დღესაც არის ერთ-ერთი ყველაზე კითხვადი წიგნი ქართულ სკოლებსა და უნივერსიტეტებში. მისი მნიშვნელობა რამდენიმე ასპექტით შეიძლება შეფასდეს:
Iverieli: სულხან-საბა ორბელიანი
გეოგრაფიული დაშორება: საქართველო ევროპისთვის ძალიან შორს იყო, რათა რეალური სამხედრო ოპერაციები დაეგეგმათ. ევროპული ინტერესები: იმდროინდელი დიდი სახელმწიფოები დაკავებულნი იყვნენ „ესპანური მემკვიდრეობისათვის ომით“ და სხვა შიდა კონფლიქტებით. რელიგიური ბარიერი: მიუხედავად საბას მცდელობისა, კათოლიკური ევროპა მაინც ფრთხილობდა მართლმადიდებლურ ქვეყანასთან მჭიდრო კავშირის დამყარებას. თუმცა, თუ პოლიტიკურად მისია წარუმატებელი იყო, კულტურულად და იდეოლოგიურად მან უდიდესი გამარჯვება მოიპოვა. საბას მოგზაურობის მემკვიდრეობა: საქართველო ევროპულ გზაზესულხან-საბას ჩანაწერები დღესაც არის ერთ-ერთი ყველაზე კითხვადი წიგნი ქართულ სკოლებსა და უნივერსიტეტებში. მისი მნიშვნელობა რამდენიმე ასპექტით შეიძლება შეფასდეს: ქართული ენის განვითარება: საბამ შემოიტანა ახალი ტერმინოლოგია და სტილი, რომელმაც ქართული პროზა უფრო მოქნილი და თანამედროვე გახადა. დასავლური ღირებულებების პოპულარიზაცია: მან პირველმა აჩვენა ქართველებს, რომ ევროპა არის არა მხოლოდ რელიგიური პარტნიორი, არამედ მეცნიერების, განათლებისა და თავისუფლების ცენტრი. დიპლომატიური სკოლა: ეს იყო პირველი გაკვეთილი ქართული დიპლომატიისთვის, თუ როგორ უნდა ეწარმოებინა მოლაპარაკებები დიდ სახელმწიფოებთან. დღეს, როდესაც ვკითხულობთ საბას თავგადასავალს, ჩვენ ვხედავთ ადამიანს, რომელიც საკუთარი სიცოცხლის ფასად (მოგზაურობა იმ დროს უდიდეს რისკებთან იყო დაკავშირებული) ცდილობდა ქვეყნის გადარჩენას. მისი ფიგურა სიმბოლოა იმისა, რომ საქართველოს ევროპული არჩევანი არ არის მხოლოდ თანამედროვე პოლიტიკური გადაწყვეტილება, არამედ ეს არის საუკუნოვანი მისწრაფება. როგორ გავაღრმავოთ ცოდნა სულხან-საბასა და მისი ეპოქის შესახებ?თუ თქვენ დაინტერესებული ხართ საქართველოს ისტორიითა და ევროპასთან ჩვენი ურთიერთობის ფესვებით, სულხან-საბა ორბელიანის შემოქმედება საუკეთესო ამოსავალი წერტილია. გარდა „მოგზაურობა ევროპაში“-სა, აუცილებელია გაეცნოთ მის სხვა ნაწარმოებებსაც, როგორიცაა „სიბრძნე სიცრუისა“ და მისი მონუმენტური ლექსიკონი, რომელიც დღემდე ქართული ენის საგანძურია. საბას გზა — ეს არის გზა განათლებისკენ, პროგრესისკენ და ღირსეული ადგილის დამკვიდრებისკენ მსოფლიო რუკაზე. მისი ცხოვრება გვასწავლის, რომ მიუხედავად დაბრკოლებებისა, მიზნისკენ სწრაფვა და სამშობლოს სიყვარული ყოველთვის ტოვებს კვალს, რომელიც საუკუნეებს უძლებს. დასკვნა: საბას გაკვეთილები თანამედროვეობისთვისსულხან-საბა ორბელიანის მოგზაურობა ევროპაში არ დასრულებულა 1716 წელს, როდესაც ის სამშობლოში დაბრუნდა. ეს მოგზაურობა დღესაც გრძელდება ყოველი ქართველის ცნობიერებაში, ვინც ევროპულ ღირებულებებს იზიარებს. საბამ დაგვიტოვა მთავარი გაკვეთილი: ევროპა არის არა მხოლოდ გეოგრაფიული ადგილი, არამედ იდეა, რომლისთვისაც ბრძოლა და შრომა ყოველთვის ღირს. მისი ჩანაწერები გვეხმარება გავიგოთ, საიდან მოვდივართ და საით მივდივართ. დღეს, როდესაც საქართველო უფრო ახლოსაა ევროპასთან, ვიდრე ოდესმე, სულხან-საბას ოცნება ნელ-ნელა რეალობად იქცევა. მისი მემკვიდრეობა არის ის ხიდი, რომელიც გვაკავშირებს ჩვენს წარსულსა და მომავალს შორის.
ქართული ენის განვითარება: საბამ შემოიტანა ახალი ტერმინოლოგია და სტილი, რომელმაც ქართული პროზა უფრო მოქნილი და თანამედროვე გახადა. დასავლური ღირებულებების პოპულარიზაცია: მან პირველმა აჩვენა ქართველებს, რომ ევროპა არის არა მხოლოდ რელიგიური პარტნიორი, არამედ მეცნიერების, განათლებისა და თავისუფლების ცენტრი. დიპლომატიური სკოლა: ეს იყო პირველი გაკვეთილი ქართული დიპლომატიისთვის, თუ როგორ უნდა ეწარმოებინა მოლაპარაკებები დიდ სახელმწიფოებთან. დღეს, როდესაც ვკითხულობთ საბას თავგადასავალს, ჩვენ ვხედავთ ადამიანს, რომელიც საკუთარი სიცოცხლის ფასად (მოგზაურობა იმ დროს უდიდეს რისკებთან იყო დაკავშირებული) ცდილობდა ქვეყნის გადარჩენას. მისი ფიგურა სიმბოლოა იმისა, რომ საქართველოს ევროპული არჩევანი არ არის მხოლოდ თანამედროვე პოლიტიკური გადაწყვეტილება, არამედ ეს არის საუკუნოვანი მისწრაფება. როგორ გავაღრმავოთ ცოდნა სულხან-საბასა და მისი ეპოქის შესახებ?თუ თქვენ დაინტერესებული ხართ საქართველოს ისტორიითა და ევროპასთან ჩვენი ურთიერთობის ფესვებით, სულხან-საბა ორბელიანის შემოქმედება საუკეთესო ამოსავალი წერტილია. გარდა „მოგზაურობა ევროპაში“-სა, აუცილებელია გაეცნოთ მის სხვა ნაწარმოებებსაც, როგორიცაა „სიბრძნე სიცრუისა“ და მისი მონუმენტური ლექსიკონი, რომელიც დღემდე ქართული ენის საგანძურია. საბას გზა — ეს არის გზა განათლებისკენ, პროგრესისკენ და ღირსეული ადგილის დამკვიდრებისკენ მსოფლიო რუკაზე. მისი ცხოვრება გვასწავლის, რომ მიუხედავად დაბრკოლებებისა, მიზნისკენ სწრაფვა და სამშობლოს სიყვარული ყოველთვის ტოვებს კვალს, რომელიც საუკუნეებს უძლებს. დასკვნა: საბას გაკვეთილები თანამედროვეობისთვისსულხან-საბა ორბელიანის მოგზაურობა ევროპაში არ დასრულებულა 1716 წელს, როდესაც ის სამშობლოში დაბრუნდა. ეს მოგზაურობა დღესაც გრძელდება ყოველი ქართველის ცნობიერებაში, ვინც ევროპულ ღირებულებებს იზიარებს. საბამ დაგვიტოვა მთავარი გაკვეთილი: ევროპა არის არა მხოლოდ გეოგრაფიული ადგილი, არამედ იდეა, რომლისთვისაც ბრძოლა და შრომა ყოველთვის ღირს. მისი ჩანაწერები გვეხმარება გავიგოთ, საიდან მოვდივართ და საით მივდივართ. დღეს, როდესაც საქართველო უფრო ახლოსაა ევროპასთან, ვიდრე ოდესმე, სულხან-საბას ოცნება ნელ-ნელა რეალობად იქცევა. მისი მემკვიდრეობა არის ის ხიდი, რომელიც გვაკავშირებს ჩვენს წარსულსა და მომავალს შორის.
